Tamilnadu

Maduraj jest duchowym centrum Tamilnadu i jednym z najstarszych nieprzerwanie zamieszkanych miast świata — wzmianki pojawiają się w pismach Megastenesa z około 300 r. p.n.e., a miasto gościło akademie literatury Sangam, kiedy Rzym był jeszcze republiką. Świątynia Meenakshi Amman jest głównym wydarzeniem: kompleks o powierzchni 6 hektarów z 14 gopuramami (najwyższy ma 52 metry), 33 000 rzeźbami, złotą sadzawką lotosu (Porthamarai Kulam) i korytarzami funkcjonującymi jak osobne miasto — sklepy, muzeum, sala «tysiąca filarów» (w rzeczywistości 985, każdy wykuty z jednego granitowego bloku i wydający muzyczne tony przy uderzeniu) oraz wieczorna ceremonia (godz. 21:30), gdy posąg Sundareswara jest uroczyście niesiony do komnaty Meenakshi. Niehindusi mogą wejść do większości stref, ale nie do wewnętrznych sanktuariów. Bez butów, skromny strój (bez krótkich spodenek ani ramiączek), aparaty zostawione przy wejściu (fotografia telefonem czasem dozwolona, zasady się zmieniają). Pałac Thirumalai Nayak (1636, 50 INR dla cudzoziemców) to drawidyjsko-islamska hybryda z 75-metrowym dziedzińcem. Muzeum Pamięci Gandhiego (wstęp wolny) opisuje ruch niepodległościowy i przechowuje poplamiony krwią kawałek tkaniny, który Gandhi miał na sobie w dniu zamachu.

Świątynia Brihadeeswara w Tańdźawurze (Tanjore), zbudowana przez cesarza Czolów Rajaradźę I w 1010 r. n.e., jest szczytem południowoindyjskiej architektury świątynnej i obiektem z listy UNESCO. Vimana (wieża) wznosi się na 66 metrów — najwyższa w swojej epoce — i jest zwieńczona granitowym monolitem o wadze 80 ton wciągniętym na szczyt po sześciokilometrowej ziemnej rampie (resztki rampy są nadal widoczne). Nandi (byk) przy wejściu, wykuty z jednego bloku, mierzy 3,7 metra wysokości. Wewnątrz korytarz procesyjny mieści freski z czasów Czolów (XI wiek) odkryte pod warstwą przemalowań z epoki Nayaków — wśród najpiękniejszych zachowanych przykładów sztuki Czolów. Wstęp jest bezpłatny; świątynia pozostaje czynnym miejscem kultu. Pałac Tańdźawurski oraz Biblioteka Saraswathi Mahal (jedna z najstarszych w Azji, z manuskryptami palmowymi i ilustrowanymi traktatami medycznymi z XVI wieku) zamykają poranek. Gangaikondacholapuram (35 km na północ), zbudowany przez Rajendrę Czolę I dla uczczenia podboju aż do Gangesu, jest mniej odwiedzany, ale równie imponujący — ta sama ambicja architektoniczna przy ułamku tańdźawurskich tłumów. Świątynia Darasuram (również UNESCO) w pobliżu Kumbakonam jest z całej trójki najdrobniej rzeźbiona.

Mamallapuram (Mahabalipuram), 60 km na południe od Czennaj na wybrzeżu Koromandelu, kryje grupę z listy UNESCO obejmującą zabytki Pallawów z VII-VIII wieku — świątynie wykute w skale, świątynie konstrukcyjne i wyjątkowy relief plenerowy znany jako «Pokuta Ardźuny» (lub Zstąpienie Gangesu): granitowa płaszczyzna 27×9 metrów, na której wyrzeźbiono ponad 100 postaci bóstw, zwierząt i istot niebiańskich — jedno z największych osiągnięć artystycznych Indii. Świątynia Nadmorska (zbudowana bezpośrednio na plaży, dwie kaplice Sziwy i jedna Wisznu) przetrwała tam, gdzie cztery inne świątynie pochłonęło morze — podczas tsunami w 2004 r. cofająca się woda na krótko odsłoniła wykute struktury w przybrzeżnej strefie. Pięć Ratham (Pancha Rathas) to świątynie monolityczne wykute z pojedynczych bloków granitu, każda w innym stylu architektonicznym. Muzeum Rzeźby pokazuje techniki odlewania i kucia wciąż używane przez działającą społeczność kamieniarzy — warsztaty wzdłuż głównej ulicy wytwarzają współczesne dzieła metodami Pallawów. Mamallapuram pełni też rolę miasteczka nadmorskiego: pas wybrzeża na południe od Świątyni Nadmorskiej oferuje kawiarnie, warunki do surfingu i wyluzowaną scenę podróżniczą, która rośnie nieprzerwanie od lat 70.

Czennaj, czwarte co do wielkości miasto Indii, nie próbuje uwodzić — to pracująca metropolia 11 milionów, która wynagradza tych, którzy zanurzają się w jej kulturową głębię, zamiast oczekiwać turystycznej oprawy. Plaża Marina (13 km, jedna z najdłuższych plaż miejskich na świecie) to miejsce, gdzie Czennaj spaceruje o świcie i o zachodzie — promenada biegnie od Fortu St. George (1644, pierwszy brytyjski fort w Indiach) do świątyni Kapaleeshwarar (architektura drawidyjska z VII wieku w dzielnicy Mylapore). Kompleks Muzeum Rządowego (250 INR dla cudzoziemców) mieści wyjątkową kolekcję brązów Czolów — w tym figury Natarajy, które ukształtowały artystyczny obraz kosmicznego tańca Sziwy. Katedra San Thome rości sobie prawo do miejsca pochówku apostoła Tomasza. Fundacja Kalakshetra (akademia tańca, lekcje można obserwować bezpłatnie) zachowuje Bharatanatyam w jego tradycyjnej formie. Scena gastronomiczna Czennaj jest niedoceniana: kawa filtrowana w każdym Saravana Bhavan, thali w Murugan Idli Shop i restauracje Chettinad przy TTK Road serwują kuchnię tamilską w najbardziej autentycznym wymiarze. Grudzień i styczeń przynoszą sezon Margazhi muzyki i tańca — sześć tygodni koncertów muzyki karnatyckiej i występów Bharatanatyam w ponad 200 salach, jeden z największych festiwali sztuki klasycznej na świecie.

Puducherry (Pondicherry), 150 km na południe od Czennaj, było francuskim terytorium kolonialnym do 1954 r. — i «Białe Miasto» (Ville Blanche) wzdłuż wybrzeża zachowuje budowle z czasów francuskich w odcieniach musztardowej żółci i błękitu nieba, z murami oplecionymi bugenwillą, promenadą i francuskimi nazwami ulic. Kontrast z sąsiednią dzielnicą tamilską (Ville Noire) tworzy niepowtarzalny dwukulturowy krajobraz miejski. Aśram Aurobindo (założony w 1926 r.) oraz Auroville (eksperymentalna międzynarodowa wspólnota 12 km poza miastem, zbudowana wokół złotej kuli Matrimandiru) przyciągają poszukiwaczy duchowych. Kuchnia Puducherry korzysta z francusko-tamilskiego dziedzictwa: croissanty i pain au chocolat na Baker Street, francusko-tamilska fuzja w Villa Shanti, tradycyjne posiłki tamilskie w Surguru i kuchnia inspirowana kreolską w lokalach nad wodą. Miasto jest zwarte i najlepiej zwiedza się je rowerem. Plaża Serenity (10 km na północ) i Paradise Beach (dostępna promem z Chunnambar Boat House) dają możliwości kąpieli. Arikamedu, rzymska faktoria handlowa 7 km na południe, świadczy o 2000-letniej historii handlowej Puducherry — wydobyte tu paciorki odpowiadają tym znalezionym w Pompejach.

Góry Nilgiri w Ghatach Zachodnich Tamilnadu mieszczą stacje górskie, które Brytyjczycy założyli jako letnie schronienia przed upałem nizin. Ooty (Udhagamandalam, 2 240 m) jest najbardziej ustaloną: kolejka górska Nilgiri (UNESCO, 1908) to zębaty «pociąg-zabawka», który wspina się z Mettupalayam przez 16 tuneli i ponad 250 mostów w pięć godzin — przejazd przez plantacje herbaty i eukaliptusowe lasy jest właśnie celem, nie stacja końcowa. Ogród Botaniczny Ooty (1847, 30 INR) mieści 20-milionoletni skamieniały pień drzewa. Doddabetta Peak (2 637 m, najwyższy punkt Nilgiri) daje widok na Wyżynę Dekanu. Kodaikanal (2 133 m) jest mniejszy i bardziej nastrojowy: jezioro w kształcie gwiazdy otoczone lasem, Coaker's Walk (promenada wzdłuż urwiska z widokiem na dolinę) i wodospad Silver Cascade. Coonoor (1 930 m) to spokojniejsza alternatywa z plantacjami herbaty, Sim's Park i dostępem do Rezerwatu Biosfery Nilgiri. Wszystkie stacje górskie są tłumnie odwiedzane w weekendy i ferie — najlepiej jechać w środku tygodnia. Najlepszy sezon: kwiecień-czerwiec (ucieczka od upału) i wrzesień-październik (czyste niebo po monsunie). Grudzień-styczeń bywają chłodne (5-10 °C w nocy).

Region Chettinad (dystrykty Sivaganga i Pudukkottai, 80 km na południe od Maduraju) jest jednym z najbardziej niezwykłych krajobrazów kulturowych Indii — skupiskiem 75 wsi zbudowanych przez Nattukottai Chettiarów, kupiecką wspólnotę, która w XIX i na początku XX wieku zbiła fortuny na handlu w Azji Południowo-Wschodniej i w rodzinnych wsiach wzniosła pałacowe rezydencje. Te domy — niektóre z 50 do 100 pokoi, włoskimi marmurowymi posadzkami, birmańskimi kolumnami z tekowca, belgijskimi żyrandolami i ręcznie malowanymi płytkami z Japonii — powoli kruszeją, gdy wspólnota rozproszyła się po świecie. Kanadukathan i Karaikudi są głównymi miejscowościami; kilka rezydencji zamieniono w hotele dziedzictwa (The Bangala, Visalam, Chettinadu Mansion — 4 000-12 000 INR za noc) z kuchnią Chettinad i zwiedzaniem domów. Sama kuchnia jest najsłynniejszą w Tamilnadu: pieprzna, mocno przyprawiona (zwłaszcza czarnym pieprzem, anyżem gwiaździstym i porostem kalpasi), z dań sygnaturowych: kurczak Chettinad, kuzhi paniyaram (kuleczki ryżowe) i kothu parotta (siekane ciasto parotta smażone na patelni). Ręcznie wytwarzane płytki Athangudi (geometryczne wzory uzyskiwane z białka jaja i naturalnych barwników) to żywe rzemiosło — fabryczki Athangudi przyjmują zwiedzających. Jednodniowa wycieczka do Chettinadu z Maduraju lub nocleg w hotelu dziedzictwa to jedno z najbardziej charakterystycznych doświadczeń Tamilnadu.

Międzynarodowy port lotniczy Czennaj (MAA) przyjmuje loty krajowe ze wszystkich większych miast oraz połączenia międzynarodowe (Singapur, Kuala Lumpur, Dubaj, Kolombo, Bangkok). Międzymiastowa sieć autobusowa Tamilnadu (TNSTC) należy do najlepszych w Indiach — częsta, tania i dociera do każdej miejscowości. Pociągi łączą Czennaj z Madurajem (8 godzin), Tańdźawurem (8 godzin) i Coimbatore (7 godzin). Wynajem samochodu z kierowcą (2 500-3 500 INR/dzień) to najbardziej elastyczna opcja na obwody świątynne. Tamilnadu jest gorące: na wybrzeżu 30-40 °C przez cały rok, a monsun północno-wschodni (październik-grudzień) przynosi ulewne deszcze do Czennaj. Stacje górskie są chłodniejsze. Festiwal Pongal (styczeń) to święto żniw Tamilnadu — cztery dni tradycji, w tym kolam (wzory z mąki ryżowej przy progu) i czczenie bydła. Sezon muzyczny Margazhi (grudzień-styczeń, Czennaj) to największy festiwal muzyki klasycznej na świecie. Tamilnadu prowadzi mocno ograniczoną politykę alkoholową: alkohol dostępny tylko w państwowych sklepach TASMAC (często z długimi kolejkami) i w restauracjach z koncesją. Świątynie: w Tamilnadu działa ponad 34 000 czynnych świątyń; większość ma stałe godziny otwarcia (zazwyczaj 6-12 i 16-21 z przerwą w południe). Niehindusi mogą najczęściej wejść do kompleksów, ale rzadko do wewnętrznego sanktuarium. Strój: bez krótkich spodenek, bez ramiączek, buty zdjęte. Duma tamilska jest silna — opanowanie zwrotów «vanakkam» (cześć) i «nandri» (dziękuję) przynosi wyraźny szacunek.