Lacjum

Rzym wymyka się streszczeniu, bo nie jest jednym miastem, lecz dziesiątkami nawarstwionymi jedno na drugim — republikańskie świątynie pod średniowiecznymi kościołami pod renesansowymi pałacami pod barokowymi placami, a wszystko to jakimś sposobem działa jako europejska stolica XXI wieku. Koloseum (ukończone w 80 roku, mieszczące 50 000 widzów) zakotwicza antyczne jądro obok Forum i Palatynu, gdzie fizyczne fundamenty cywilizacji zachodniej leżą odsłonięte między piniami a dzikimi kwiatami. Watykan, technicznie niezależne państwo, mieści Kaplicę Sykstyńską (sklepienie i Sąd Ostateczny Michała Anioła), Bazylikę św. Piotra (największy kościół chrześcijaństwa, zwieńczony kopułą Michała Anioła) i muzea z około 70 000 dzieł, z których w danej chwili eksponowanych jest może 20 000. Wąskie uliczki Zatybrza ożywają każdego wieczoru trattoriami, barami winnymi i życiem ulicy, które usprawiedliwia każdy włoski frazes. Panteon, liczący prawie 1900 lat i wciąż największa na świecie kopuła z niezbrojonego betonu (43,3 metra), przyjmuje przez otwarty okulus kolumnę światła, która przesuwa się po wnętrzu niczym zegar słoneczny — podczas deszczu woda spada przezeń i odpływa ledwie widocznymi rynienkami w posadzce, które Rzymianie zaprojektowali w 126 roku. Galeria Borghese, wymagająca rezerwacji z określoną godziną, mieści rzeźby Berniniego w salach tak doskonale wyskalowanych, że Apollo i Dafne zdaje się poruszać, gdy się wokół niego krąży. Większość zwiedzających potrzebuje co najmniej czterech pełnych dni, by przyswoić istotne warstwy Rzymu, a i wówczas ledwie zarysuje powierzchnię rzymskiej cywilizacji.

Zanim Rzym był czymś więcej niż wioską pasterzy na Palatynie, Etruskowie zbudowali wyrafinowaną cywilizację w całych środkowych Włoszech. Lacjum kryje ich najbardziej spektakularne pozostałości. Nekropolia Monterozzi w Tarkwinii zawiera ponad 6000 grobowców wykutych w tufie, z których około 200 zachowuje malowane freski z VII–II wieku p.n.e. — sceny uczt, atletyki, muzyki, skoków delfinów i życia pozagrobowego, które wydaje się zdumiewająco radosne w porównaniu z późniejszą rzymską i chrześcijańską sztuką funeralną. Grobowiec Lampartów i Grobowiec Triclinium ukazują żywe postacie spoczywające przy ucztach z wolnością ekspresji, która zniknęła ze sztuki europejskiej na ponad tysiąclecie. Nekropolia Banditaccia w Cerveteri obiera inne podejście: rozległe miasto umarłych, gdzie okrągłe grobowce tumulusowe obrzeżają ulice w planie urbanistycznym, a ich wnętrza wykuto na wzór domów etruskich, z kamiennymi filarami, łożami i sprzętami domowymi, dając najpełniejszy obraz tego, jak Etruskowie naprawdę żyli. Oba miejsca to obiekty Światowego Dziedzictwa UNESCO i przyjmują ułamek odwiedzających Rzym — można znaleźć się samotnie w grobowcach ozdobionych 2600 lat temu, co należy do najbardziej cicho poruszających doświadczeń środkowych Włoch.

Castelli Romani — trzynaście miasteczek wzgórzowych skupionych we Wzgórzach Albańskich, 20 kilometrów na południowy wschód od Rzymu — zapewniają rzymianom ucieczkę od letniego upału, odkąd senatorowie i cesarze wznosili wille pośród chłodnego wulkanicznego terenu. Same wzgórza to pozostałości dawnego wulkanu, a dwa z jego kraterów mieszczą dziś jeziora Albano i Nemi, wokół których pałace papieskie, średniowieczne zamki i winnice nawarstwiły się niczym geologiczne warstwy ludzkiego osadnictwa. Castel Gandolfo, na krawędzi jeziora Albano, służyło za letnią rezydencję papieża przez blisko 400 lat, aż papież Franciszek otworzył ogrody i pałac apostolski dla zwiedzających — Ogród Barberini, zaprojektowany przez szkołę Berniniego, oferuje widoki przez jezioro na Monte Cavo. Frascati wytwarza najsłynniejsze (choć często niesprawiedliwie krytykowane) białe wino Castelli, najlepiej pite młode i schłodzone w lokalnych osteriach przy kanapkach z porchettą. Ariccia, połączona z sąsiednim Albano spektakularnym wiaduktem z czasów Berniniego, jest ojczyzną porchetty — powoli pieczonego całego prosięcia przyprawionego czosnkiem, rozmarynem i dzikim koprem włoskim — a fraschette (nieformalne tawerny winne), gdzie miejscowi ją jedzą, to nieodzowne kulinarne doświadczenie Lacjum. Maleńkie jezioro kraterowe Nemi, otoczone polami poziomek, gości w czerwcu święto poziomek, a muzeum nad jeziorem prezentuje dwa odzyskane rzymskie statki ceremonialne zbudowane przez cesarza Kaligulę.

Viterbo, godzinę na północ od Rzymu, zachowuje najrozleglejszą średniowieczną dzielnicę w środkowych Włoszech — kamienne wieże, zewnętrzne schody i kryte mosty dzielnicy San Pellegrino tworzą atmosferę bliższą umbryjskiemu miasteczku wzgórzowemu niż czemukolwiek na przedmieściach Rzymu. Miasto zyskało tytuł 'Miasta Papieży' w XIII wieku, gdy służyło za siedzibę papieską podczas konfliktów w Rzymie, a Pałac Papieski z elegancką gotycką loggią był miejscem pierwszego i najdłuższego konklawe w historii (1268–1271), podczas którego kardynałów zamknięto, ograniczono im jedzenie, a w końcu zdjęto dach pałacu, zanim zdołali wybrać Grzegorza X. Źródła termalne Viterbo, wypływające z wulkanicznej ziemi Wzgórz Cimini w temperaturze do 58 °C, są cenione od czasów etruskich. Terme dei Papi (Łaźnie Papieży) oferują duży basen termalny w renesansowym sklepionym budynku niegdyś zarezerwowanym dla papieża, podczas gdy darmowe naturalne ciepłe baseny Bagnaccio — surowe, pachnące siarką i naprawdę dzikie — zapewniają przeciwne doświadczenie pośród eukaliptusów i wulkanicznych skał. Renesansowe freski Palazzo dei Priori i Narodowe Muzeum Sztuki Etruskiej w twierdzy Rocca Albornoz dopełniają miasta, które zasługuje na cały dzień, lecz rzadko go dostaje od skupionych na Rzymie planów.

Opactwo Montecassino, założone przez św. Benedykta z Nursji około 529 roku na szczycie wzgórza o wysokości 516 metrów nad doliną Liri, jest kolebką zachodniego monastycyzmu i źródłem Reguły Benedyktyńskiej, która rządziła europejskim życiem zakonnym przez piętnaście stuleci. Klasztor był czterokrotnie niszczony i odbudowywany — przez Longobardów (580), Saracenów (883), trzęsienie ziemi (1349) i najstraszliwiej w bitwie o Monte Cassino (styczeń–maj 1944), gdy alianckie bombardowanie obróciło opactwo w gruz podczas jednej z najkrwawszych kampanii II wojny światowej. W okolicznych wzgórzach zginęło ponad 100 000 żołnierzy wielu narodów. Odbudowane opactwo, ukończone w 1964 roku, wiernie odtwarza barokowe wnętrze, a krużganki, biblioteka i kościół oddają skalę i duchową powagę instytucji. Polski Cmentarz Wojenny na stokach poniżej, niemiecki cmentarz w Cairze i cmentarz Wspólnoty Narodów u stóp wzgórza tworzą trójkąt pamięci, który czyni Montecassino tyleż pielgrzymką pamięci XX wieku, co średniowiecznej wiary. Dalej na południe opactwo Casamari i kartuzja Trisulti w górach Ernici przechowują dziedzictwo cysterskie i kartuzjańskie w klimatycznych miejscach, które widzą niewielu odwiedzających.

Tyrreńskie wybrzeże Lacjum, często pomijane w planowaniu podróży między Amalfi a Sardynią, kryje kilka prawdziwych niespodzianek. Sperlonga, pobielona wioska zsuwająca się po cyplu między dwiema piaszczystymi plażami, zachowuje grotę, w której cesarz Tyberiusz biesiadował otoczony monumentalnymi greckimi rzeźbami (dziś w sąsiednim muzeum archeologicznym) — sceneria z turkusowym Morzem Tyrreńskim widocznym przez wylot groty pomaga wyjaśnić, dlaczego rzymscy cesarze wybierali to wybrzeże. Park Narodowy Circeo, utworzony w 1934 roku na cyplu, gdzie mitologia umieszczała wyspę Kirke, chroni śródziemnomorskie zarośla makii, nadmorskie wydmy i cztery przybrzeżne jeziora za plażami barierowymi — ostatnią pozostałość Bagien Pontyjskich, które Mussolini osuszył w latach 30. Średniowieczna wzgórzowa wioska San Felice Circeo wznosi się na szczycie cypla z rozległymi widokami na morze. Ufortyfikowane stare miasto Gaety, podzielone między średniowieczną andegaweńską dzielnicę zamkową a aragońską nabrzeżną, obejmuje Montagna Spaccata — dramatyczne pęknięcie nadmorskiego klifu, które pielgrzymi odwiedzają od stuleci, wierząc, że skała pękła w chwili ukrzyżowania Chrystusa. Ponza, największa z Wysp Pontyjskich, osiągalna promem z Formii i Terraciny, to wulkaniczna wyspa z portem w kształcie półksiężyca, grotami morskimi do pływania kajakiem i lokalną kuchnią zbudowaną wokół porannego połowu.

Jedzenie Lacjum to jedzenie Rzymu, a jedzenie Rzymu to kuchnia agresywnej prostoty — garść składników traktowanych z absolutną pewnością, gdzie technika liczy się bardziej niż złożoność i gdzie miejscowi namiętnie spierają się o właściwą postać dań zawierających cztery czy pięć składników. Carbonara (guanciale, pecorino romano, jajko, czarny pieprz, makaron — nigdy śmietana, nigdy czosnek, nigdy nic więcej) to najbardziej dyskutowane, najczęściej naśladowane i najczęściej kaleczone na świecie danie rzymskie. Cacio e pepe (pecorino i czarny pieprz, nic więcej, a mimo to diabelnie trudne do wykonania: ser musi się zemulgować w jedwabisty sos bez grudek) obnaża kunszt kucharza w trzydzieści sekund. Amatriciana (guanciale, pomidor, pecorino, chili) pochodzi z Amatrice w górzystym północnym wschodzie Lacjum, miasteczka zniszczonego przez trzęsienie ziemi w 2016 roku i odbudowanego częściowo ze środków zebranych dzięki słynnemu daniu. Gricia (guanciale i pecorino, w istocie carbonara bez jajka) jest najmniej znanym z czterech kanonicznych makaronów, lecz być może najstarszym. Poza makaronem supplì (chrupiące krokiety ryżowe z roztopionym sercem mozzarelli), carciofi alla giudia (smażone w całości karczochy po żydowsku, chrupkie jak jesienne liście, z restauracji rzymskiego Getta) i saltimbocca alla romana (cielęcina z szałwią i prosciutto) definiują szerszy repertuar. Wino jest równie bezpośrednie: białe Frascati z Castelli, czerwone Cesanese del Piglio (jedyne DOCG Lacjum) i ekscentryczne Est! Est!! Est!!! z Montefiascone — nazwane, jak głosi legenda, gdy sługa biskupa zwiadowca win oznaczał wyjątkowe wina ze wzrastającym entuzjazmem.

Połączenia transportowe Rzymu czynią skarby Lacjum zaskakująco dostępnymi. Tivoli, 30 kilometrów na wschód, ma dwa obiekty Światowego Dziedzictwa UNESCO: Willę Hadriana (Villa Adriana), ogromne cesarskie ustronie z II wieku, gdzie Hadrian odtworzył w miniaturze budowle z całego imperium, w tym egipski kanał i grecką szkołę filozoficzną; oraz Willę d'Este, której renesansowy ogród z setkami fontann napędzanych wyłącznie grawitacją stanowi szczyt włoskiej sztuki ogrodowej i bezpośrednio zainspirował Wersal. Ostia Antica, antyczne miasto portowe Rzymu, 30 minut pociągiem podmiejskim, zachowuje rzymski krajobraz miejski bardziej sugestywny dla wielu odwiedzających niż Pompeje — mieszkania, tawerny, teatr i czarno-białe posadzki mozaikowe przetrwały wzdłuż ulic, gdzie trawa rośnie między antycznymi kamieniami, przy ułamku tłumów Pompejów. Subiaco, we wzgórzach na wschód od Rzymu, kryje Sacro Speco (Świętą Grotę), gdzie młody Benedykt z Nursji żył jako pustelnik, zanim założył Montecassino — klasztor, przylepiony do skalnej ściany i pokryty freskami z ośmiu stuleci, to jedno z najbardziej dramatycznych miejsc sakralnych Włoch. Calcata, wioska artystów na wulkanicznym ostańcu tufowym nad zalesionym wąwozem, była w latach 30. miastem widmem, od lat 60. ponownie zasiedlonym przez artystów i przedstawicieli kontrkultury, i stanowi surrealistyczny kontrast wobec gęstości Rzymu — pracownie, galerie i organiczne kawiarnie wypełniają średniowieczne zaułki, gdzie ludność nigdy nie przekracza kilkuset osób.