Mumbai

De Gateway of India, in 1924 gebouwd voor het bezoek van koning George V, is Mumbai's ansichtkaartbeeld — een 26 meter hoge basaltboog aan de waterkant waar veerboten naar Elephanta-eiland vertrekken en op elk uur selfietakers elkaar opzij duwen. Daarachter is het Taj Mahal Palace Hotel (1903) op zichzelf een bestemming: de Sea Lounge serveert thee in de namiddag met havenuitzicht, en het overleven en herstel van het hotel na de aanslagen van 2008 maakten het tot een symbool van Mumbais veerkracht. Colaba Causeway, dat zich vanaf de Gateway naar het zuiden uitstrekt, is de backpacker- en winkelstrip — een chaotische mijl van straatverkopers, antiekzaken, cafés en de Baghdadi-synagoge, met als anker Leopold Cafe (beroemd om zijn bier, zijn kogelgaten van 2008 en zijn sfeer waar reizigers en locals elkaar treffen). De National Gallery of Modern Art zit in een gerenoveerd burgerlijk gebouw aan MG Road. Wandel noordwaarts door de kunstwijk Kala Ghoda voor galeries, de Jehangir Art Gallery (gratis, wisselende exposities) en het rijk versierde Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya (voorheen Prince of Wales Museum) — een van India's beste musea, ondergebracht in een Indo-Saraceens gebouw met collecties van Indus-cultuur tot Mughal-miniaturen (500 INR voor buitenlanders).

Chhatrapati Shivaji Maharaj Terminus (CST, voorheen Victoria Terminus) is het meest indrukwekkende gebouw van Mumbai — UNESCO-werelderfgoed dat eruitziet als een gotische kathedraal gekruist met een Indiaas paleis, voltooid in 1888 na tien jaar bouw. De buitenkant bruist van torentjes, glas-in-loodramen, gebeeldhouwde stenen dieren en een overvloed aan decoratieve details die belonen wie van dichtbij kijkt; binnen is het nog steeds een werkend treinstation dat dagelijks 3 miljoen forenzen verwerkt. Het gebied rond CST bundelt Mumbais fijnste Victoriaans-Gotische architectuur: het Bombay High Court, de Rajabai-klokkentoren van de Universiteit van Mumbai (op Big Ben geïnspireerd en vanaf Marine Drive zichtbaar) en het Municipal Corporation Building vormen een samenhangend erfgoeddistrict dat Mumbai een tweede UNESCO-status als Victoriaans en Art Deco-ensemble opleverde. Loop zuidwaarts langs DN Road om deze gebouwen in context te zien — kantoren, rechtbanken en universiteiten gebruiken ze nog steeds, wat dit tot levende architectuur maakt en geen geconserveerde relikwie. De nabijgelegen Crawford Market (Mahatma Jyotiba Phule Market) is een Normandisch-Gotische markthal van dezelfde architect als CST, waar fruit-, kruiden- en huisdierhandelaars sinds 1869 in het groot handel drijven.

Mumbais straatvoedsel is India's meest democratische eten: een vada pav (gekruide aardappelballetje in een broodje met chutneys — het Mumbai-equivalent van de hamburger) van 20 INR bij Anand Stall naast Mithibai College smaakt even goed als alles in de beste restaurants van de stad. De canon omvat pav bhaji (geprakte gemengde groenten met boterachtige bolletjes brood, het lekkerst bij de kraampjes op Juhu Beach na zonsondergang of bij Cannon Pav Bhaji vlak bij CST), bhel puri en sev puri (gepofte rijstmengsels met tamarinde en groene chutneys — Elco aan Hill Road is een instituut) en de Bombay sandwich (lagen biet, komkommer, aardappel, kaas en chutney gegrild tussen brood — uniek voor Mumbai). Voor niet-vegetarisch straatvoedsel verandert Mohammed Ali Road in centraal Mumbai tijdens de ramadan in een avondmarkt met kebabs, nihari en malpua die de hele stad aantrekt. Bademiya achter het Taj Hotel serveert legendarische late-night seekh kebab rolls. Voor zoetigheid zijn de mawa jalebi bij Suleman Usman Mithaiwala en de melkdesserts langs Mohammad Ali Road essentieel. De regel is eenvoudig: eet waar locals in de rij staan, nooit bij een lege kraam — Mumbais straatvoedselsysteem reguleert zichzelf via pure vraag.

Marine Drive volgt 3,6 kilometer kustlijn langs de Arabische Zee, van Nariman Point tot Malabar Hill — een halsketting van Art Deco-flats die 's nachts oplicht en de bijnaam «Queen's Necklace» verdient. De boulevard is Mumbais huiskamer: joggers bij dageraad, cricketwedstrijden 's middags, paren bij zonsondergang en gezinnen die 's avonds kulfi en mais kopen bij venters. De zijstraten — vooral rond het Oval Maidan — herbergen een van 's werelds dichtste concentraties Art Deco-woongebouwen, met pasteltinten, geometrische motieven, nautische thema's en tropische adaptaties van het Europese modernisme van de jaren 30. Mumbais Art Deco-district kreeg in 2018, samen met het Victoriaans-Gotische ensemble aan de overkant van het Maidan, de UNESCO-status. Aan de noordelijke kop van Marine Drive is Girgaum Chowpatty Beach waar Mumbai zich verzamelt voor bhel puri bij zonsondergang — het eten is het punt, niet zwemmen (het water is niet schoon). Klim vanaf het strand naar het Walkeshwar-tempelcomplex en Banganga Tank voor een oude heilige vijver omringd door tempels midden tussen de hoogbouw van Malabar Hill — een van Mumbais meest surrealistische contrasten.

Een uur per veerboot van de Gateway of India ligt Elephanta-eiland met een UNESCO-werelderfgoedcomplex van grottempels, tussen de 5e en 8e eeuw n.Chr. uit basalt gehouwen. De hoofdgrot bevat een 6 meter hoge Trimurti-sculptuur — een drievoudig hoofd van Shiva als schepper, behouder en vernietiger — die behoort tot India's fijnste oude sculptuur. De grotten combineren hindoeïstische en boeddhistische elementen in vijf uitgegraven kamers, met reliëfpanelen die Shiva's kosmische dans, zijn huwelijk met Parvati en andere mythologische taferelen tonen. Veerboten vertrekken vanaf de Gateway elke 30 minuten (9 uur tot 14 uur, 200 INR retour); de overtocht door de haven van Mumbai is schilderachtig, langs visserboten en vrachtschepen. Vanaf de aanlegsteiger leidt een miniatuurtreintje (10 INR) of een wandeling van 1,2 km naar de 120 trappen omhoog tot de grotten (40 INR entree voor buitenlanders). Reken op 3 à 4 uur voor de tocht, inclusief verkenning. Doordeweeks is het minder druk; maandags zijn de grotten gesloten. Het eiland heeft ook een rustig dorp, kanonresten uit de Portugese tijd en bospaden.

Mumbai produceert meer films per jaar dan Hollywood — meer dan 1 500 — en de industrie doordringt de identiteit van de stad. Film City in Goregaon (noordelijke buitenwijken) huisvest opnamehallen waar grote producties draaien, en verschillende operators bieden geleide rondleidingen (700-1 500 INR) met setbezoeken en, met geluk, een live waarneming van een opname. Voor een minder verpakte ervaring bezoek Mehboob Studios in Bandra (de buitenkant is iconisch ook zonder binnenkomen tijdens een productie) of wandel gewoon door Bandra en Juhu — de kustwijken waar acteurs, regisseurs en producenten wonen en waar u op elk gegeven moment een filmploeg aan het werk kunt spotten. Het publieke gezicht van Bollywood leeft in de PVR- en INOX-multiplexen die de laatste Hindi-films draaien (200-500 INR; ondertiteling is in de mainstream zeldzaam — het spektakel overstijgt taal). Voor diepere onderdompeling behandelt het National Museum of Indian Cinema in Gulshan Mahal de geschiedenis van de industrie van de eerste Lumière-vertoning in Bombay (1896) via Phalkes Raja Harishchandra (1913, India's eerste speelfilm) tot hedendaagse blockbusters. De zaterdagavondvoorstellingen in Liberty Cinema, een gerestaureerde eenzaalse Art Deco-bioscoop, herbeleven de gouden-tijdfilmpaleizen.

Dharavi, in koppen vaak teruggebracht tot «Azië's grootste sloppenwijk», is treffender beschreven als een zelf georganiseerde informele stad van één miljoen mensen die in meer dan 5 000 bedrijven naar schatting 1 miljard dollar per jaar produceert — leer, aardewerk, recycling, textiel, voedselverwerking en borduurwerk. Verantwoord bezoeken betekent boeken via gemeenschapsgeleide organisaties zoals Reality Tours & Travel (900 INR; 80% van de winst gaat terug naar het Dharavi-gemeenschapshuis en scholen), niet via willekeurige operators. Tours worden door bewoners gegeven, gaan langs industriële en woonwijken en verbieden expliciet het zonder toestemming fotograferen van mensen. Wat de meeste bezoekers raakt is niet armoede — het is de dichtheid van economische activiteit, de ondernemerszin en de gemeenschapsinfrastructuur (scholen, tempels, moskeeën, cricketvelden) gepropt in 2,1 vierkante kilometer. Het bestaan van Dharavi naast het Bandra-Kurla Complex (Mumbais Wall Street) vat de centrale paradox van de stad samen: extreme rijkdom en georganiseerde armoede die dezelfde geografie delen, verbonden door hetzelfde voorstadse treinsysteem.

Als Zuid-Mumbai het koloniale verleden is, dan is Bandra het kosmopolitische heden van de stad. Dit voormalig Portugees vissersdorp (de Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg houdt nog steeds een grote septemberfestival) is uitgegroeid tot Mumbais meest gewilde wijk — deels Brooklyn, deels Shoreditch, geheel eigen. Pali Hill en Carter Road trekken cafés, galeries en modeboutiques. Linking Road is een straat-shoppingstrip die het kan opnemen tegen Colaba. De Bandra-Worli Sea Link (2009), een tuibrug zichtbaar vanaf de Bandstand-promenade, is Mumbais moderne architectonische icoon geworden. Voor eten levert Bandra: Lucky Biryani voor rijst in Hyderabadi-stijl, Bastian voor zeevruchten met uitzicht en tientallen kleine restaurants en bars langs Hill Road en 16th Road. Ten noorden van Bandra is Juhu Beach waar de filmindustrie woont — Shah Rukh Khans Mannat-villa is een pelgrimsoord voor fans. Het strand bij zonsondergang, met gezinnen, cricketspelers en venters van pav bhaji en gola (geschaafd ijs), is Mumbais meest democratische publieke ruimte. Andheri en Goregaon verder noordelijk herbergen Film City en steeds beter wordende restaurants, naarmate het creatieve centrum van de stad noordwaarts opschuift.

Chhatrapati Shivaji Maharaj International Airport (BOM) is India's drukste, verbonden met de stad per taxi (voorbetaald loket buiten aankomsten, 500-800 INR naar Zuid-Mumbai, 1-3 uur afhankelijk van het verkeer), metro (Lijn 3 in aanleg verbindt de luchthaven met kernpunten) en appgebaseerde taxi's (Ola, Uber). Mumbais voorstadse treinen vormen het circulatorische systeem van de stad — west- en centrale lijnen vervoeren dagelijks 7,5 miljoen. Eerste klas (70-150 INR per rit, 8x het normale tarief) wordt voor toeristen aanbevolen; vermijd de spits (8-10 uur, 17-20 uur), wanneer rijtuigen 14-16 mensen per vierkante meter bevatten. Auto-riksja's rijden alleen in de buitenwijken (niet in Zuid-Mumbai); taxi's en cabs werken overal. Het weer bepaalt de timing: november tot februari is ideaal (25-32 °C, lage vochtigheid). Maart tot mei is heet (33-38 °C). Juni tot september is moesson — spectaculaire regen die straten doet overstromen (vooral in laaggelegen gebieden), treinen verstoort en een atmosfeer creëert die uniek is in India. Mumbai is veilig naar Indiase grootstadsmaatstaven; normale stadsvoorzorgsmaatregelen gelden. Neem cash mee voor straatvoedsel en lokale treinen; kaarten werken in restaurants en winkels. Fooi 10% in restaurants; rond taxitarieven af naar boven.