Lazio

Rome laat zich niet samenvatten, want het is niet één stad maar tientallen die op elkaar zijn gestapeld — republikeinse tempels onder middeleeuwse kerken onder renaissancepaleizen onder barokke pleinen, alle op een of andere manier functionerend als een eenentwintigste-eeuwse Europese hoofdstad. Het Colosseum (voltooid in 80 n.Chr., capaciteit 50.000) verankert de antieke kern naast het Forum en de Palatijn, waar de fysieke fundamenten van de westerse beschaving blootliggen tussen parasoldennen en wilde bloemen. Het Vaticaan, formeel een onafhankelijke staat, herbergt de Sixtijnse Kapel (Michelangelo's plafond en Laatste Oordeel), de Sint-Pietersbasiliek (de grootste kerk van het christendom, bekroond door Michelangelo's koepel), en musea met zo'n 70.000 werken waarvan er op elk moment misschien 20.000 te zien zijn. De smalle steegjes van Trastevere komen elke avond tot leven met trattoria's, wijnbars en een straatleven dat elk Italiaans cliché rechtvaardigt. Het Pantheon, bijna 1.900 jaar oud en nog altijd 's werelds grootste koepel van ongewapend beton (43,3 meter), laat een lichtbundel door zijn open oculus die als een zonnewijzer over het interieur trekt — bij regen valt het water erdoor en verdwijnt het via nauwelijks zichtbare vloergoten die de Romeinen in 126 n.Chr. aanlegden. De Galleria Borghese, waarvoor een tijdslot vereist is, herbergt Bernini's sculpturen in zalen die zo perfect op schaal zijn dat Apollo en Dafne lijkt te bewegen terwijl je eromheen loopt. De meeste bezoekers hebben minstens vier volle dagen nodig om de essentiële lagen van Rome op te nemen, en zelfs dan hebben ze nauwelijks aan de oppervlakte van de Romeinse beschaving gekrast.

Voordat Rome meer was dan een dorp van herders op de Palatijn, hadden de Etrusken een verfijnde beschaving opgebouwd over heel Midden-Italië. Lazio bezit hun spectaculairste overblijfselen. De necropool Monterozzi van Tarquinia bevat ruim 6.000 in tufsteen uitgehouwen graven, waarvan er ongeveer 200 beschilderde fresco's bewaren uit de zevende tot de tweede eeuw v.Chr. — taferelen van banketten, atletiek, muziek, dolfijnsprongen en een hiernamaals dat opmerkelijk vrolijk oogt vergeleken met latere Romeinse en christelijke grafkunst. Het Luipaardengraf en het Triclinium-graf tonen levendige figuren aan feestmaaltijden met een expressievrijheid die ruim een millennium uit de Europese kunst verdween. De necropool Banditaccia van Cerveteri kiest een andere benadering: een uitgestrekte dodenstad waar ronde tumulusgraven straten omzomen in een stedelijk plan, hun interieurs uitgehouwen als Etruskische huizen met stenen pilaren, bedden en huisraad — het meest volledige beeld dat we hebben van hoe de Etrusken werkelijk leefden. Beide sites staan op de UNESCO-werelderfgoedlijst en ontvangen een fractie van Romes bezoekers — je kunt alleen staan in graven die 2.600 jaar geleden zijn versierd, een van de stilste en krachtigste ervaringen van Midden-Italië.

De Castelli Romani — dertien heuveldorpen in de Albaanse Heuvels, 20 kilometer ten zuidoosten van Rome — bieden de Romeinen al sinds senatoren en keizers er villa's bouwden verkoeling van de zomerhitte tussen het koele vulkanische terrein. De heuvels zelf zijn de resten van een oude vulkaan, en twee van de kraters bevatten nu het Albanomeer en het Nemimeer, waaromheen pauselijke paleizen, middeleeuwse kastelen en wijngaarden zich hebben opgestapeld als geologische lagen van menselijke bewoning. Castel Gandolfo, op de rand van het Albanomeer, was bijna 400 jaar de zomerresidentie van de paus, totdat paus Franciscus de tuinen en het apostolisch paleis voor het publiek openstelde — de Barberini-tuin, ontworpen door de school van Bernini, biedt uitzicht over het meer naar de Monte Cavo. Frascati brengt de bekendste (zo niet vaak verguisde) witte wijn van de Castelli voort, jong en gekoeld het best gedronken in plaatselijke osterie naast porchettabroodjes. Ariccia, met het naburige Albano verbonden door een spectaculair viaduct uit de tijd van Bernini, is de bakermat van de porchetta — langzaam geroosterd heel speenvarken op smaak gebracht met knoflook, rozemarijn en wilde venkel — en de fraschette (informele wijntavernes) waar de locals het eten zijn een onmisbare eetervaring in Lazio. Het piepkleine kratermeer van Nemi, omringd door wilde-aardbeienboerderijen, houdt elk juni een aardbeienfeest, en het museum aan het meer toont twee geborgen ceremoniële Romeinse schepen die keizer Caligula liet bouwen.

Viterbo, een uur ten noorden van Rome, bewaart de meest uitgestrekte middeleeuwse wijk van Midden-Italië — de stenen torens, buitentrappen en overdekte bruggen van de wijk San Pellegrino scheppen een sfeer die dichter bij een Umbrisch heuveldorp staat dan bij iets in de Romeinse buitenwijken. De stad verwierf de titel 'Stad van de Pausen' in de dertiende eeuw, toen ze tijdens conflicten in Rome als pauselijke zetel diende, en het pauselijk paleis met zijn elegante gotische loggia was het toneel van het eerste en langste conclaaf uit de geschiedenis (1268–1271), waarbij de kardinalen werden opgesloten, op rantsoen werden gezet en uiteindelijk het paleisdak verwijderd zagen worden voordat ze Gregorius X wisten te kiezen. De thermale bronnen van Viterbo, die tot 58 °C uit de vulkanische aarde van de Cimini-heuvels opwellen, worden sinds de Etruskische tijd geprezen. De Terme dei Papi (de Pausenbaden) biedt een groot thermaalbad in een renaissancegewelf dat ooit aan de paus was voorbehouden, terwijl de gratis natuurlijke warmwaterpoelen van Bagnaccio — ruw, naar zwavel geurend en echt ongerept — de tegenovergestelde ervaring bieden tussen eucalyptusbomen en vulkanische rotsen. De renaissancefresco's van het Palazzo dei Priori en het Nationaal Museum voor Etruskische Kunst in het fort Rocca Albornoz maken een stad compleet die een volle dag verdient maar die zelden krijgt van op Rome gefixeerde reisplannen.

De Abdij van Montecassino, rond 529 n.Chr. door de heilige Benedictus van Nursia gesticht op een heuvel van 516 meter boven het Liridal, is de bakermat van het westerse monnikendom en de oorsprong van de Regel van Benedictus die het Europese kloosterleven vijftien eeuwen lang bepaalde. Het klooster is viermaal verwoest en herbouwd — door Longobarden (580), Saracenen (883), een aardbeving (1349) en het verschrikkelijkst in de Slag om Monte Cassino (januari–mei 1944), toen geallieerde bombardementen de abdij tot puin reduceerden tijdens een van de bloedigste veldslagen van de Tweede Wereldoorlog. In de omliggende heuvels stierven meer dan 100.000 soldaten van vele naties. De herbouwde abdij, voltooid in 1964, geeft het barokke interieur getrouw weer, en de kloostergangen, de bibliotheek en de kerk dragen de schaal en de spirituele ernst van de instelling uit. De Poolse oorlogsbegraafplaats op de hellingen eronder, de Duitse begraafplaats bij Caira en de Gemenebestbegraafplaats aan de voet van de heuvel vormen een driehoek van herdenking die van Montecassino evenzeer een bedevaart van twintigste-eeuwse herinnering als van middeleeuws geloof maakt. Verder zuidelijk bewaren de Abdij van Casamari en de Certosa di Trisulti in de Ernici-bergen cisterciënzer en kartuizer erfgoed in sfeervolle omgevingen die weinig bezoekers zien.

De Tyrreense kust van Lazio, bij reisplanning vaak over het hoofd gezien tussen Amalfi en Sardinië, herbergt verscheidene echte verrassingen. Sperlonga, een witgekalkt dorp dat over een landtong tussen twee zandstranden naar beneden tuimelt, bewaart de grot waar keizer Tiberius dineerde, omringd door monumentale Griekse sculpturen (nu in het naburige archeologisch museum) — de omgeving, met de turkooizen Tyrreense zee zichtbaar door de grotmond, verklaart waarom Romeinse keizers deze kust kozen. Het Nationaal Park Circeo, in 1934 gesticht op de landtong waar de mythologie het eiland van Circe plaatste, beschermt mediterrane maquisbossen, kustduinen en vier kustmeren achter strandwallen — de laatste rest van de Pontijnse Moerassen die Mussolini in de jaren dertig drooglegde. Het middeleeuwse heuveldorp San Felice Circeo ligt boven op de landtong met weids zeezicht. De versterkte oude stad van Gaeta, verdeeld tussen een middeleeuws Anjou-kasteelkwartier en een Aragonese waterkant, omvat de Montagna Spaccata — een dramatische zeekloofspleet die pelgrims eeuwenlang hebben bezocht, in de overtuiging dat de rots brak op het moment van Christus' kruisiging. Ponza, het grootste van de Pontijnse Eilanden, bereikbaar per veerboot vanuit Formia en Terracina, is een vulkanisch eiland met een sikkelvormige haven, zeegrotten om te kajakken en een lokale keuken die volledig rond de ochtendvangst is gebouwd.

Het eten van Lazio is het eten van Rome, en het eten van Rome is een keuken van agressieve eenvoud — een handvol ingrediënten met volstrekt zelfvertrouwen behandeld, waar techniek meer telt dan complexiteit en waar locals hartstochtelijk twisten over de juiste vorm van gerechten met vier of vijf componenten. Carbonara (guanciale, pecorino romano, ei, zwarte peper, pasta — nooit room, nooit knoflook, nooit iets anders) is het meest bediscussieerde, meest geïmiteerde en internationaal meest verminkte Romeinse gerecht. Cacio e pepe (pecorino en zwarte peper, niets meer, en toch razend moeilijk te maken: de kaas moet tot een zijdezachte saus emulgeren zonder te klonteren) ontmaskert het vakmanschap van een kok in dertig seconden. Amatriciana (guanciale, tomaat, pecorino, peper) komt uit Amatrice in het bergachtige noordoosten van Lazio, het stadje dat door de aardbeving van 2016 werd verwoest en deels werd herbouwd met geld dat via zijn beroemde gerecht werd ingezameld. Gricia (guanciale en pecorino, in wezen carbonara zonder ei) is de minst bekende van de vier canonieke pasta's maar mogelijk de oudste. Naast pasta bepalen supplì (krokante rijstkroketten met een hart van gesmolten mozzarella), carciofi alla giudia (joods-Romeinse in het geheel gefrituurde artisjokken, knapperig als herfstblad, uit de restaurants van het Getto) en saltimbocca alla romana (kalfsvlees met salie en prosciutto) het bredere repertoire. De wijn is even direct: witte Frascati uit de Castelli, rode Cesanese del Piglio (Lazio's enige DOCG) en de eigenzinnige Est! Est!! Est!!! uit Montefiascone — volgens de legende zo genoemd toen de wijnverkenner van een bisschop uitzonderlijke wijnen met klimmend enthousiasme markeerde.

Romes vervoersverbindingen maken de schatten van Lazio verrassend toegankelijk. Tivoli, 30 kilometer naar het oosten, bezit twee UNESCO-werelderfgoedsites: de Villa Adriana (Villa Hadriana), het enorme keizerlijke buitenverblijf uit de tweede eeuw waar Hadrianus gebouwen uit zijn hele rijk in het klein nabootste, inclusief een Egyptisch kanaal en een Griekse filosofenschool; en de Villa d'Este, waarvan de honderden uitsluitend door de zwaartekracht aangedreven fonteinen het toppunt van de Italiaanse tuinkunst zijn en Versailles rechtstreeks inspireerden. Ostia Antica, de antieke havenstad van Rome op 30 minuten met de voorstadstrein, bewaart een Romeins stadsbeeld dat voor veel bezoekers sfeervoller is dan Pompeï — appartementen, herbergen, een theater en zwart-witte mozaïekvloeren overleven langs straten waar gras tussen de antieke keien groeit, op een fractie van Pompeï's drukte. Subiaco, in de heuvels ten oosten van Rome, herbergt de Sacro Speco (Heilige Grot) waar de jonge Benedictus van Nursia als kluizenaar leefde voordat hij Montecassino stichtte — het klooster, tegen een rotswand geklemd en beschilderd met fresco's uit acht eeuwen, is een van de meest dramatische heilige plekken van Italië. Calcata, een kunstenaarsdorp op een vulkanische tufrots boven een beboste kloof, was in de jaren dertig een spookstad, sinds de jaren zestig herbevolkt door kunstenaars en tegenculturele types, en vormt een surrealistisch contrast met Romes dichtheid — ateliers, galeries en biologische cafés vullen middeleeuwse steegjes waar de bevolking nooit meer dan een paar honderd telt.