Zweden

Zweden is verder in het afschaffen van contant geld gegaan dan vrijwel elk ander land, en dat draait de gewoonte om waarmee Nederlandse en Vlaamse reizigers meestal op pad gaan. Kaart of telefoon werkt overal: in winkels, cafés, bussen, musea, bij marktkraampjes en zelfs bij openbare toiletten. Sterker nog, veel zaken nemen géén contant geld meer aan en zeggen dat ook met een bordje bij de deur — een biljet is er dan geen betaalmiddel maar een probleem. Neem dus geen grote hoeveelheid contant mee en reken er niet op dat je ermee uit de voeten kunt. Wat je wél doet: zorg dat je pas geschikt is voor contactloos betalen in het buitenland en neem een tweede pas mee als reserve, want als je enige kaart geblokkeerd raakt, sta je in dit land met lege handen op een manier die elders niet zou gebeuren.

Alcohol boven een lichte sterkte wordt in Zweden niet in de supermarkt verkocht maar uitsluitend in de winkels van het staatsmonopolie, en dat is het detail waarop bezoekers het vaakst vastlopen. In de supermarkt vind je alleen licht bier; wijn, sterkere bieren en gedistilleerd komen van de monopoliewinkel, die eigen en beperkte openingstijden hanteert: doordeweeks tot aan het begin van de avond, zaterdag alleen 's ochtends en een deel van de middag, en op zondag gesloten. Wie op vrijdagavond bedenkt dat er wijn bij het weekend moet, is te laat. Plan die aankoop dus als een boodschap en niet als een impuls. Dit raakt overigens alleen de winkelverkoop: restaurants, bars en cafés schenken gewoon met een eigen vergunning, dus uit eten gaan verandert er niet door — het is puur een kwestie van waar en wanneer je zelf inkoopt.

Zweden kent een oud gewoonterecht dat iedereen toestaat zich vrij door de natuur te bewegen, ook over particuliere grond: je mag er wandelen, zwemmen, bessen en paddenstoelen plukken en één of twee nachten je tent opzetten, zonder toestemming te vragen. Voor reizigers uit de Lage Landen, waar vrijwel elke vierkante meter een eigenaar en een bordje heeft, is dat een wezenlijk andere manier van buiten zijn. Er hoort een even oude tegenprestatie bij, samengevat als niet storen en niet vernielen: blijf uit de buurt van woningen en erven, laat vee en gewassen met rust, maak geen open vuur bij droogte of waar het verboden is, en neem alles mee terug. Het recht geldt niet in natuurreservaten met eigen regels, niet in tuinen en niet voor gemotoriseerd verkeer buiten de wegen. Wie zich daaraan houdt, heeft in de praktijk toegang tot een van de grootste aaneengesloten wandel- en kampeergebieden van Europa.

De meest gemaakte planningsfout is aannemen dat je vanuit de hoofdstad even naar het noorderlicht rijdt. Zweden meet ruim vijftienhonderd kilometer van zuid naar noord, en Lapland ligt aan het verre eind daarvan: dat is een binnenlandse vlucht van ruim een uur of een nachttrein die er een flink deel van de nacht over doet — een reis met een eigen charme, maar geen dagtrip. Wie het noorden wil, plant er dus dagen voor in plaats van uren. Het noorderlicht zelf vraagt bovendien duisternis en helderheid: het seizoen loopt grofweg van het late najaar tot het vroege voorjaar, en in de zomer zie je het niet omdat het simpelweg niet donker wordt. Precies dat omgekeerde verschijnsel is het argument voor een zomerreis naar het noorden: nachten waarin de zon nauwelijks ondergaat en je om twee uur 's nachts nog kunt wandelen.

Fika is geen koffiepauze maar een instelling: samen zitten met koffie en iets zoets, met tijd erbij, en op werkdagen ingeroosterd op een manier die een Nederlandse agenda niet kent. Als bezoeker is het de goedkoopste manier om ergens werkelijk binnen te komen — bestel en ga zitten in plaats van mee te nemen. Twee periodes vragen om planning. Midzomer, eind juni, is de belangrijkste feestdag van het jaar en het land loopt dan letterlijk leeg richting het platteland: winkels en restaurants in de steden sluiten, het openbaar vervoer rijdt beperkt, en wie er niets van weet zit op de mooiste avond van het jaar voor gesloten deuren. Daarnaast is juli de traditionele vakantiemaand, waarin veel kleine zaken in de steden een aantal weken dicht zijn terwijl de kust en de meren juist vol zitten. Beide zijn prima momenten om te reizen, mits je erop rekent.

Voor de kust liggen tienduizenden eilanden en eilandjes, en juist die scherenkust is wat Zweden landschappelijk onderscheidt van zijn buren. Vanuit Stockholm vertrekken vanaf het centrum gewone veerboten die in een uur of wat rotsige eilandjes, houten zomerhuizen en zwembaaien bereiken; het is openbaar vervoer en geen rondvaart, dus je kunt zelf eilandhoppen en op één ervan blijven slapen. Aan de westkust bij Göteborg is de scherenkust kaler en rotsiger, met vissersdorpjes en gladgesleten granietplaten waar men zwemt. In beide gevallen loont het om de dienstregeling vóór je vertrek te bekijken, want buiten het hoogseizoen dunt die snel uit en zijn de laatste afvaarten vroeg. Neem een windjack mee, ook in de zomer: op het water is het merkbaar koeler dan in de stad die je net verliet.