Noord-Holland

Haarlem ligt op een kwartier sporen van Amsterdam en biedt veel van dezelfde Gouden-Eeuwschoonheid op de helft van het tempo: de Grote Markt onder de Grote of Sint-Bavokerk (op het Müller-orgel speelde de jonge Mozart), het Frans Hals Museum met de beste verzameling van de grote portrettist, het Teylers Museum — het oudste museum van het land, met een ovale zaal die sinds 1784 onveranderd is — en meer hofjes dan welke andere Nederlandse stad ook. De Jopenkerk schenkt de heropgeleefde middeleeuwse bierrecepten van de stad in een verbouwde kerk, en de zaterdagmarkt op de Grote Markt hoort bij de beste van het land. Het strand van Zandvoort ligt tien minuten verder aan dezelfde spoorlijn — Haarlem is een uitstekende uitvalsbasis voor stad én kust.

De Zaanstreek boven Amsterdam was het eerste industrielandschap van Europa — honderden door wind aangedreven zaag-, olie- en verfmolens stonden er in de zeventiende eeuw langs de rivier — en de Zaanse Schans bewaart die wereld in werkende staat: een cluster groene houten huizen en een rij molens op de Zaandijk, waarvan er verschillende nog pigment malen, olie slaan en hout zagen. Het terrein zelf is gratis en het hele jaar open (molens en museumpjes heffen eigen entree) en is het mooist per fiets of met de korte treinhop naar station Zaandijk Zaanse Schans. Zaandam verrast eromheen met de gestapelde gevels van het Inntel-hotel en het Czaar Peterhuisje — het houten onderkomen waar Peter de Grote in 1697 incognito de Nederlandse scheepsbouw kwam afkijken — terwijl boven de wijdere streek nog altijd de cacaogeur van de fabrieken hangt.

Aan de overkant van het IJ liggen de Waterlandpolders met het dorpen-Holland van de plaatjesboeken, compact genoeg voor één fietsdag. Broek in Waterland is de stille aristocraat — geschilderde houten huizen rond een theekleurig meer; Monnickendam houdt een werkhaven en palingrokerijen in bedrijf; Marken, tot de aanleg van de dijk een eiland, bewaart zijn geteerde houten huizen op werven tegen het water dat zijn geschiedenis bepaalde. Volendam is de extravert van het gezelschap, met een dijkstraat vol viskramen en souvenirs en daarachter een oprecht mooi havenkwartier. Edam, het rustigste en misschien wel mooiste stadje, gaf zijn naam aan de rode kaasbol en houdt op zomerwoensdagen een traditionele kaasmarkt — kleinschaliger en zachter dan het beroemde vrijdagochtendspektakel van Alkmaar, waar witgeklede kaasdragers de wielen al sinds 1593 over het Waagplein draven.

Voordat de Afsluitdijk in 1932 de Zuiderzee afsloot, voeren de vloten van West-Friesland vanuit deze havens de wereld over, en Hoorn en Enkhuizen houden dat tijdperk fysiek aanwezig. Hoorn omlijst met de Roode Steen, de Hoofdtoren en een haven vol platbodems een binnenstad van koopmanshuizen — Kaap Hoorn draagt de naam van de stad de wereld rond. Enkhuizen, aan het einde van de spoorlijn, herbergt het beste museum van de provincie buiten Amsterdam: het Zuiderzeemuseum, waarvan het buitengedeelte een compleet vissersdorp van vóór 1932 herbouwt — huizen, rokerijen, een kerkje, een werkende stoomwasserij — bereikbaar per boot over de haven. Beide stadjes hebben directe treinen vanuit Amsterdam, en in de zomer neemt de historische zeilvloot daggasten mee het Markermeer op, onder vol bruin zeil.

De Noordzeekust van Noord-Holland is één doorlopend strand met daarachter een van de rijkste duinlandschappen van het land. Zandvoort aan Zee is de klassieke badplaats — breed zand op tien minuten sporen van Haarlem, met het racecircuit van Zandvoort in de duinen erachter. Bloemendaal aan Zee ernaast huisvest de stijlvolle strandclubscene. Achter beide graast in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland de wisent tussen de zandruggen — een van de zeer weinige plekken in Europa waar je Europese bizons in duingebied kunt zien — met fiets- en wandelroutes vanaf de rand van Haarlem. Noordelijker lopen de duingebieden door langs Egmond en kunstenaarsdorp Bergen richting de bollenvelden boven Alkmaar, die later en rustiger bloeien dan de beroemde strook bij Lisse, en eindigt de lijn in Den Helder, de marinestad waar de boot naar Texel vertrekt.

Twintig minuten varen vanaf Den Helder ligt Texel, het grootste en best bereikbare van de Nederlandse Waddeneilanden — dertig kilometer strand langs de Noordzeekant, schapenpolders in het binnenland en de drooggevallen platen van de UNESCO-Waddenzee aan de oostkant. Ecomare introduceert het zeehonden- en vogelleven van het eiland (met werkende zeehondenopvang); boottochten varen langs de zandbanken waar grijze en gewone zeehonden bij honderden liggen; en de rode vuurtoren op de noordpunt kijkt uit over het zeegat naar Vlieland. Het eiland draait op fietsen — het netwerk tussen de zeven dorpen is vlak, bewegwijzerd en gezinsbestendig — en op eigen producten: Texels lamsvlees, eilandbieren en vis. Voor- en naseizoen brengen de grote vogeltrek naar de wadplaten; de zomer brengt de Nederlandse gezinsvakantie in haar meest klassieke vorm.

Nergens lees je de Nederlandse landmakerij zo duidelijk in het landschap als in Noord-Holland. De Beemster, tussen 1607 en 1612 met drieënveertig molens drooggemalen, staat als meesterwerk van de renaissance-landaanwinning op de UNESCO-lijst — kaarsrechte wegen en vaarten op een klassiek raster dat al vier eeuwen melkveebedrijven ordent en de Beemsterkaas zijn naam geeft. De Schermer en de Purmer volgden; hun poldermolens staan in werkende groepen bij Schermerhorn, waar een museummolen het molenaarsleven van binnen toont. Op de noordpunt van de provincie verbindt de Afsluitdijk — de tweeëndertig kilometer lange afsluitdam uit 1932 die de zoute Zuiderzee in het zoete IJsselmeer veranderde — Noord-Holland met Friesland: per auto of fiets over te steken, met de Waddenzee aan de ene en het meer aan de andere kant.