Jeddah, Saoedi-Arabië

Al-Balad ('de stad' in het Arabisch) is het middeleeuwse en Ottomaanse hart van Jeddah, in 2014 door UNESCO erkend als 'Historisch Jeddah, de poort naar Mekka'. De wijk behoudt haar dichte web van smalle sikkas (steegjes), 19e-eeuwse koraalstenen torenhuizen (gebouwd uit brokken koraal van de Rode Zee, gezet in kalkmortel — een techniek die ademt in het vochtige klimaat) en de befaamde mashrabiya: gesneden houten erkers van teak in geometrische patronen, waarachter de vrouwen van het huis de straat konden zien zonder gezien te worden. De blikvangers: het Naseef-huis (Bait Naseef, een vijf verdiepingen tellend 19e-eeuws koopmanshuis met een reusachtige neemboom ervoor, dat vanaf 1925 als woning van koning Abdulaziz Ibn Saud in Jeddah diende en nu een cultureel centrum is), Bait Nour Wali (museum van historisch Jeddah), de Al-Shafi'i-moskee (1320, de oudste van de stad) en de vier erfgoedpoorten (Bab Makkah, Bab Sharif, Bab Jadid, Bab Al-Bunt) die ooit de ommuurde stad afbakenden. Het Koninklijk Instituut voor Traditionele Kunsten heeft opleidingsprogramma's binnen Al-Balad. Het jaarlijkse Jeddah Season-festival en het Red Sea International Film Festival (december) brengen de wijk tot leven met concerten, kunst en eetmarkten. Het best te bezoeken in de koele ochtend (06.00–10.00) of vanaf 17.00 uur — overdag is het in de zomer ongemakkelijk heet. Vraag toestemming voordat je mensen fotografeert en respecteer de bewoners.

De Corniche van Jeddah is een 30 kilometer lange promenade aan de Rode Zee die het openbare leven van de stad omlijst — hardlopen, wandelen, picknicken met het gezin en shisha-cafés langs het water. Het meest bezochte stuk loopt tussen de Drijvende Moskee (Al-Rahmah-moskee, 1985, op palen boven de Rode Zee, van buiten te bekijken voor niet-moslims buiten gebedstijden) en het openluchtbeeldenmuseum van Jeddah, een collectie van twintig-plus grote werken van Henry Moore, Joan Miró, Alexander Calder, Hans Arp en de Saudische beeldhouwer Mustafa Senbel. De King Fahd-fontein — de hoogste fontein ter wereld, die zeewater tot 312 meter de lucht in spuit en 's avonds verlicht is — ligt tegenover het Koninklijk Paleis en is het mooist te fotograferen vanaf de Corniche in de avond. Ten noorden van de centrale Corniche heropende een nieuwe boulevard stranden die decennia gesloten waren. Voor zwemmen en snorkelen zijn er openbare stranden als Sandy Beach en Silver Sands met aparte zones voor gezinnen en alleenstaanden; resortstranden (Movenpick, Park Hyatt, Ritz-Carlton) bieden toegang tot koraalriffen tegen een dagtarief.

Jeddah is het belangrijkste aankomstpunt ter wereld voor de Hadj (de jaarlijkse bedevaart naar Mekka, door miljoenen verricht in de maand Dhu al-Hijjah) en de Umrah (de niet-verplichte bedevaart, het hele jaar mogelijk). De Hadj-terminal van JED is een van de grootste luchthaventerminals ter wereld qua oppervlakte en is speciaal gebouwd voor de stroom aankomsten in het bedevaartseizoen. Vanaf JED reizen pelgrims naar Mekka (ongeveer 80 km, een uur over de weg) met de Haramain-hogesnelheidstrein (die Jeddah, KAEC, Mekka en Medina verbindt), privébus of gehuurd vervoer. Voor niet-moslimreizigers: Mekka en delen van Medina blijven gesloten voor niet-moslims, en Jeddah is de dichtstbijzijnde stad die je kunt bereiken. Voor moslimreizigers: Umrah-visa zijn het hele jaar te verkrijgen via het officiële Nusuk-platform (van het Ministerie van Hadj en Umrah) of via erkende reisbureaus in eigen land; Hadj-visa worden uitgegeven binnen nationale quota via het Nusuk Hadj-systeem, met een aanvraagperiode in het voorjaar. Het Nusuk-systeem heeft visum, vluchten, accommodatie in Mekka en Medina en het vervoer ertussen samengebracht in één portaal. Hotels voor Hadj en Umrah liggen geclusterd rond Al-Balad en de oude haven voor de doorreis.

De hedendaagse kunstscene van Saudi-Arabië heeft haar ambitieuze infrastructuur eerder in Jeddah dan in Riyad. Hayy Jameel — geopend in 2021 in de wijk Al-Muhammadiyah — is een cultureel complex van 17.000 m² van Art Jameel (de culturele tak van de Jameel-groep), met een arthousebioscoop (de eerste bioscoop van Saudi-Arabië nadat het 35-jarige verbod in 2018 werd opgeheven), een ruimte voor hedendaagse kunst, een residentieprogramma, een kinderruimte (Fenaa Hayy), de Jameel-bibliotheek en wisselende tentoonstellingen van Saudische en internationale kunst. De Athr-galerie, in de Serafi Mall, is sinds 2009 de toonaangevende Saudische commerciële galerie en vertegenwoordigt kunstenaars als Manal AlDowayan, Ahmed Mater en Ayman Yossri Daydban. Het openluchtbeeldenmuseum van Jeddah (aan de Corniche) bezit twintig-plus grote sculpturen van Henry Moore, Joan Miró, Alexander Calder, Hans Arp en de Saudische kunstenaar Mustafa Senbel — werken die in de jaren zeventig werden besteld toen de toenmalige burgemeester monumentale moderne kunst over de stad verspreidde; de collectie publieke kunst is een van de grootste van het Midden-Oosten. Het Red Sea International Film Festival (december, met hoofdkwartier in Al-Balad) brengt wereldcinema naar de stad, en de jaarlijkse 21,39 Jeddah Arts toont elke februari hedendaagse Saudische kunst.

De eetcultuur van Jeddah weerspiegelt haar handelsverleden — de Hejazi-keuken (de regionale keuken van West-Saudi-Arabië en de Hejaz-kust) vlecht Jemenitische, Egyptische, Indiase, Indonesische, Turkse en Sub-Saharaanse invloeden samen die door handel en bedevaart zijn meegekomen. Hejazi-specialiteiten: mutabbaq (gevouwen gevulde pannenkoek, hartig of zoet, vooral in de ramadan), foul (langzaam gegaarde tuinbonen, een ontbijtklassieker), saleeg (rijst gekookt in melk en bouillon, een Hejazi-bruiloftsgerecht), mandi (rijst met langzaam geroosterd lam of kip, van Jemenitische oorsprong), kabsa (het Saudische nationale rijst-en-vleesgerecht) en harees (langzaam gegaarde tarwe met vlees, vooral voor de ramadan). Bekende namen: Albaik (de iconische Saudische gebakken-kipketen die in 1974 in Jeddah begon, met rijen die regelmatig een uur duren), Al Tazaj (Saudische grillkip sinds 1989), Twina (traditioneel Hejazi in Al-Balad) en Al Nakheel (zeevruchten met uitzicht op de Rode Zee, een instituut sinds de jaren zestig). De souks clusteren in Al-Balad — Souq Al-Alawi is de oudste, langs de oorspronkelijke handelsstraat, met Bab Makkah en Bab Jadid als ankermarkten; Souq Al-Bedu voor textiel; de goudsouks voor sieraden; Bab Sharif voor specerijen, gedroogd fruit en wierook (Hejazi-oud en bakhoor zijn de regionale specialiteiten). De meeste winkels sluiten 's zomers van 13.00 tot 17.00 uur en blijven daarna open tot middernacht; in de ramadan keert het ritme volledig om.

De Rode Zee-kust bij Jeddah biedt enkele van de beste warmwaterduik- en snorkelplekken ter wereld, het hele jaar door — koraalriffen, steile wanden, wrakken en een zicht van 20–40 meter. Tot de riffen van Jeddah behoren Abu Tair, Shaab Saba, het Sands-wrak en Bayt Al-Bahr; serieuze duikers trekken naar Yanbu (380 km noordelijk, 4 uur rijden) voor liveaboard-tochten langs de ongerepte noordelijke Rode Zee-kust. Lokale duikaanbieders in Jeddah zijn onder meer Desert Sea Divers (PADI 5-Star) en Red Sea Divers International. Dagboottochten vanuit Jeddah vertrekken doorgaans rond 08.00–09.00 uur en keren in de vroege middag terug, met een vast tarief per persoon voor twee duiken en minder voor snorkelen. Het Red Sea-project — een Saudisch gigaproject 500 km noordelijk — opent vanaf 2024 luxe eilandresorts; Jeddah is de luchthaven voor de transfers. Dichter bij Jeddah bieden de Farasan-eilanden (een archipel 600 km zuidelijk, via een aparte vlucht naar Jizan) beschermd koraal en de grootste doejongpopulatie van de Rode Zee. Landinwaarts is Taif (130 km oostelijk, 90 minuten rijden naar 1.700 m hoogte) de zomertoevlucht van Jeddah — koelere lucht, de rozenwaterindustrie en de kliffenroutes van Shafa.

Het hervormingsprogramma Vision 2030 (aangekondigd in 2016) heeft de toeristische en uitgaansinfrastructuur van Jeddah sneller veranderd dan bijna welke stad ook. De zichtbare veranderingen: bioscopen heropend in 2018 (na een verbod van 35 jaar), publieke concerten en festivals (het Jeddah Season met internationale artiesten), een versoepelde kledingnorm voor vrouwen (buitenlandse vrouwen hoeven geen abaya meer te dragen, al wordt bescheiden kleding in het openbaar nog verwacht) en het loslaten van de gendersegregatie in de meeste restaurants en openbare gelegenheden. De Haramain-hogesnelheidstrein (2018) verbindt het centrum van Jeddah met Mekka (ongeveer 80 km, 30 minuten), King Abdullah Economic City (KAEC, een geplande haven- en industriestad 130 km noordelijk, 50 minuten) en Medina (450 km, ongeveer 2 uur). KAEC zelf is een Vision 2030-vlaggenschip — de diepzeecontainerhaven van Saudi-Arabië voor de handel met Azië — met een groeiende woon- en resortcomponent. Jeddah is vooral op de weg aangewezen: druk verkeer op de hoofdaders (Madinah Road, Tahlia Street), Uber en Careem zijn dominant, en huurauto's zijn ruim beschikbaar. De nieuwe Jeddah Tower (in aanbouw in het noorden van de stad) moet het hoogste gebouw ter wereld worden.

De sociale regels van Saudi-Arabië zijn onder Vision 2030 sterk versoepeld, maar blijven naar internationale maatstaven conservatief. Kleding: buitenlandse vrouwen hebben geen abaya meer nodig, maar bescheiden kleding in het openbaar wordt verwacht — knieën en schouders bedekt, ruimvallend; mannen dragen ten minste een lange broek (geen korte broek in het openbaar). In Al-Balad en bij religieuze plekken is volledig bedekkende, ruime kleding gewaardeerd. Hoofddoeken zijn voor niet-moslimvrouwen niet wettelijk verplicht, maar een lichte sjaal is handig bij een moskeebezoek buiten gebedstijden. Alcohol is in het hele land illegaal (geen vergunde bars of verkoop; invoer is een ernstig vergrijp). Openbare blijken van genegenheid zijn ongepast. Fotografie: fotografeer geen vrouwen zonder toestemming, geen moskeeën tijdens het gebed en geen overheidsgebouwen of militaire terreinen. Gebedstijden (vijfmaal daags) sloten vroeger alle winkels 20–30 minuten; in toeristische gebieden is dat versoepeld, maar kleine zaken in Al-Balad sluiten nog kort. Vrijdag is de wekelijkse heilige dag — veel zaken zijn vrijdagochtend dicht; de werkweek loopt van zondag tot donderdag. Ramadan: eten, drinken en roken in het openbaar overdag is voor iedereen verboden — vast in privé; restaurants sluiten overdag en openen bij zonsondergang voor de Iftar.

De internationale luchthaven King Abdulaziz (JED) ligt 19 km ten noorden van het centrum en is de belangrijkste toegang — rechtstreekse vluchten vanuit Amsterdam, Londen, Frankfurt, Parijs, Madrid, Milaan, Wenen, Zürich, New York, Dubai, Doha, Istanbul en de meeste grote Aziatische en Afrikaanse hoofdsteden. De Hadj-terminal verwerkt de pelgrimscharters apart. Transfer van JED naar de stad: Uber/Careem (zo'n 30 minuten naar Al-Balad bij rustig verkeer, langer in de spits), erkende taxi's (vergelijkbare prijs) of hotelpick-up; een luchthavenmetro is in aanbouw. De Haramain-hogesnelheidstrein verbindt Jeddah met Mekka (30 min), KAEC (50 min) en Medina (2 uur). Het Saudische toeristen-e-visum dekt Nederland, België en de EU/EER, het VK, de VS, Canada, Japan, Australië, Korea, Maleisië en het grootste deel van Latijns-Amerika — vraag het online aan vóór vertrek, doorgaans 1–3 dagen verwerking, een jaar geldig voor meervoudige inreis met verblijven tot 90 dagen, inclusief verplichte reisverzekering; controleer de actuele eisen en kosten voor jouw nationaliteit. Het visum geldt voor toerisme, zakelijke afspraken, familiebezoek en de Umrah; de Hadj vereist een apart visum. De munt is de riyal (SAR), gekoppeld aan de dollar; kaarten en contactloos betalen (ook het lokale mada en Apple/Google Pay) zijn in het centrum van Jeddah de norm, en pinautomaten zijn er volop. Engels wordt breed gesproken in hotels, restaurants en toeristische gebieden; Arabisch is de officiële taal. Klimaat: het hele jaar heet en vochtig, piek mei–september (35–42 °C), aangenaam november–maart (22–28 °C); de Rode Zee blijft 22–30 °C, zodat duiken en zwemmen vrijwel het hele jaar kunnen.