Istanbul

De Hagia Sophia (Ayasofya) is het gebouw dat de architectuur veranderde. Gebouwd als kathedraal in 537 n.Chr. onder keizer Justinianus, hield het bijna duizend jaar het record van grootste overdekte ruimte ter wereld. De koepel — 31 meter doorsnede, 55 meter hoog — lijkt te zweven op een ring van ramen, een ingenieursprestatie die structuuringenieurs nog altijd verbaast. Het interieur mengt Byzantijnse mozaïeken (deels blootgelegd bij restauratie) met Ottomaanse kalligrafische medaillons en een mihrab, een weerspiegeling van de complexe geschiedenis: 916 jaar kathedraal, 481 jaar moskee, 85 jaar museum en sinds 2020 weer moskee. De toegang is gratis (als moskee), maar niet-biddende bezoekers worden naar specifieke zones geleid; bescheiden kleding is verplicht. Aan de overzijde van het Sultanahmet-plein is de Blauwe Moskee (Sultan Ahmet-moskee, 1616) de enige keizerlijke moskee met zes minaretten — het interieur is bekleed met duizenden handgeschilderde İznik-tegels in blauwe, groene en witte patronen. Het plein ertussen, op het oude Romeinse Hippodroom, bevat de Obelisk van Theodosius (oorspronkelijk Egyptisch), de Slangenzuil uit Delphi en de Duitse Fontein. Vlakbij houdt de ondergrondse Basiliekcisterne (Yerebatan Sarnıcı) 336 marmeren zuilen in een sfeervol reservoir uit 532 n.Chr. — de Medusakoppen onderaan twee zuilen zijn het hoogtepunt.

Het Topkapı-paleis was bijna 400 jaar (1465–1856) het bestuurscentrum en de residentie van de Ottomaanse sultans. Het complex strekt zich uit over een landtong met uitzicht op de Bosporus, de Gouden Hoorn en de Zee van Marmara — de strategische uitzichten alleen al verklaren waarom Mehmed II deze plek koos. Het paleis is geordend rond vier binnenhoven, elk privéer dan de vorige. De eerste is openbaar. De tweede herbergt de keizerlijke raadzaal en de paleiskeukens (nu met de op twee na grootste collectie Chinees porselein ter wereld). De derde bevat de Schatkamer — met de 86-karaats Lepelmakersdiamant en de Topkapı-dolk — en de kamer met de heilige relikwieën. De Harem (apart toegangsbewijs) is de meerprijs waard: honderden vertrekken met İznik-tegelgangen, de privévertrekken van de sultan en de kamers van de Valide Sultan (de koningin-moeder), die vaak meer politieke macht had dan de sultan zelf. Bezoek vroeg in de ochtend of laat in de middag om de reisgroepen te ontlopen. De aangrenzende Archeologische Musea van Istanbul (drie gebouwen) bewaren de Alexandersarcofaag en het Verdrag van Kadesh — het oudste bewaarde vredesverdrag ter wereld.

De Grote Bazaar (Kapalıçarşı) is de oudste en grootste overdekte markt ter wereld — 61 overdekte straten, zo'n 4.000 winkels en honderdduizenden bezoekers per dag. Gebouwd door Mehmed II in 1461 en door de eeuwen heen uitgebreid, verkoopt hij alles van goud en handgeknoopte tapijten tot leren jacks, keramiek, lantaarns en toeristensnuisterijen. De indeling is bewust verwarrend — de bazaar is zo ontworpen dat je verdwaalt en nieuwe winkels ontdekt. Oriëntatietip: de hoofdas loopt van de Beyazıt-poort naar de Nuruosmaniye-poort; de gouddistrict (Kuyumcular Çarşısı) is het meest geconcentreerde deel. Afdingen hoort erbij — begin rond de helft van de vraagprijs en aanvaard de aangeboden thee gerust (geen koopplicht). De İç Bedesten, de oorspronkelijke overdekte markt binnenin, is de plek voor antiek. De Specerijenbazaar (Mısır Çarşısı, 1664) bij Eminönü is kleiner, geconcentreerder en fotogenieker — bergen saffraan, sumak, gedroogde vijgen, Turks fruit en granaatappelsiroop. Binnenin verkoopt Malatya Pazarı naar verluidt de beste gedroogde abrikozen van Turkije. Beide bazaars zijn op zondag gesloten.

De Bosporus is het bepalende geografische kenmerk van Istanbul — een 31 kilometer lange zee-engte die de Zwarte Zee met de Zee van Marmara verbindt, Europa van Azië scheidt en dienstdoet als werkende vaarweg waar containerschepen, tankers, vissersboten en forensenveerboten ruimte delen. De goedkoopste en mooiste manier om hem te beleven is de openbare veerboot van Eminönü naar Anadolu Kavağı (de volledige Bosporus-tocht, ongeveer drie uur heen en terug met stops). De veerboot passeert Ottomaanse paleizen aan het water (Dolmabahçe, Beylerbeyi, Küçüksu), houten yalı-villa's (sommige uit de 17e eeuw), het fort Rumeli Hisarı (in 1452 door Mehmed II in slechts vier maanden gebouwd) en de twee hangbruggen tussen de continenten. Voor een kortere oversteek brengt de veerboot Eminönü–Üsküdar je in twintig minuten naar de Aziatische kant, waar de Çamlıca-heuvel een panorama over de hele stad biedt. De echte Bosporus-ervaring is echter simpelweg neerstrijken in een waterfrontcafé in Ortaköy of Bebek aan de Europese kant, thee drinken en de schepen vanuit de Zwarte Zee op enkele meters langs de oever zien varen.

Beyoğlu is de culturele en uitgaanswijk van Istanbul — met als hart de İstiklal-laan (İstiklal Caddesi), een 1,4 kilometer lange voetgangersboulevard die Tünel (een van de oudste metro's ter wereld, 1875) met het Taksimplein verbindt. De straat voert miljoenen mensen per dag langs 19e-eeuwse panden met boekwinkels, platenzaken, bioscopen, kerken (waaronder de Sint-Antoniuskerk, de grootste katholieke kerk van Istanbul) en het historische Pera Palace Hotel (waar Agatha Christie naar verluidt Moord op de Oriënt-Express schreef). Van de İstiklal dalen de zijstraten steil af naar de Gouden Hoorn: rond de Çiçek Pasajı (Bloemenpassage) en de Nevizade-straat liggen de meyhanes (taveernerestaurants) waar rakı en meze tot laat vloeien. De Galatatoren (een 14e-eeuws Genuees bouwwerk) biedt vanaf het uitkijkplatform een rondzicht over de oude stad, de Gouden Hoorn en de Bosporus. Karaköy, aan de voet van Galata, is uitgegroeid tot het koffie- en designdistrict van de stad. Voor hedendaagse kunst: Istanbul Modern (in 2023 heropend in een gebouw van Renzo Piano aan het water) en SALT Beyoğlu.

De eetscene van Istanbul werkt op elk prijsniveau met evenveel ernst. Het straateten begint met simit (sesambroodringen van de alomtegenwoordige karretjes — het ontbijt van zestien miljoen forenzen), balık ekmek (gegrilde makreelbroodjes van de boten aan Eminönü) en midye dolma (gevulde mosselen van straatverkopers). Lahmacun (dunne flatbread met gekruid lamsgehakt, ui, peterselie en citroen — oprollen, niet snijden) eet je het best bij Halil Lahmacun in Fatih of Borsam Taşfırın in Kadıköy. Voor een zittend diner is de meyhane-traditie onmisbaar: gezamenlijk taverne-eten met vijftien tot twintig koude mezegerechten (hummus, ezme, acılı ezme, haydari, gevulde wijnbladeren, octopussalade, gefrituurde inktvis), gevolgd door gegrilde vis en begeleid door rakı (anijssterke drank, met water tot melkwit aangelengd). Klassieke meyhanes clusteren in de Nevizade-straat in Beyoğlu — Boncuk, Sofyalı 9 en Asmalı Cavit zijn betrouwbaar. Het Turkse ontbijt (kahvaltı) is een gebeurtenis op zich: eindeloze thee, kazen, olijven, honing, kaymak (dikke room), eieren, tomaten, komkommer en vers brood. Van Kahvaltı Evi in Cihangir maakte het beroemd; inmiddels concurreren tientallen zaken.

De Aziatische kant van Istanbul telt een derde van de bevolking maar ontvangt een fractie van de toeristen — precies waarom je er heen moet. De veerboot Eminönü–Kadıköy zet je af bij een van de beste eetbuurten van de stad. De marktstraten achter de veerterminal van Kadıköy puilen uit van visboeren, kaaswinkels, olijfverkopers en straateten: Çiya Sofrası (het restaurant van chef Musa Dağdeviren, een bedevaartsoord voor regionale Turkse keuken) serveert gerechten uit Zuidoost-Turkije die je nergens anders in Istanbul vindt. De dinsdagmarkt (Salı Pazarı) vult een hele wijk met groente, textiel en huisraad. Moda, het residentiële schiereiland naast Kadıköy, heeft een zeepromenade, onafhankelijke cafés en een rustige charme. Üsküdar, verder noordelijk aan de Aziatische oever, is traditioneler — de Mihrimah Sultan-moskee (Mimar Sinan, 1548) en het uitzicht terug op de oude stad zijn reden genoeg voor een bezoek. De Meisjestoren (Kız Kulesi) ligt op een eilandje vlak voor de kust van Üsküdar, onlangs gerestaureerd en heropend. De Çamlıca-heuvel (met de kabelbaan vanuit Üsküdar) is het hoogste punt van Istanbul, met uitzicht over beide continenten, de Bosporus en de Prinseneilanden.

Istanbul heeft twee internationale luchthavens: Istanbul Airport (IST, Europese kant, 35 km van het centrum — met de Havaist-bus of een taxi naar Sultanahmet) en Sabiha Gökçen (SAW, Aziatische kant — met de Havabus of taxi). IST verwerkt de meeste internationale vluchten. De Istanbulkart (eenmalig aan te schaffen en op te waarderen) werkt op al het openbaar vervoer: metro, tram, bus, veerboten en de Marmaray-tunnel (een metro die de Bosporus in vier minuten onder water kruist). De T1-tramlijn verbindt Aksaray via Sultanahmet met Eminönü en Kabataş. De veerboten zijn het beste vervoer én een uitje op zich — het vapur-net verbindt de Europese en Aziatische oevers om de 15 à 20 minuten. Taxi's: gebruik de app BiTaksi om discussie over de meter te vermijden en sta altijd op de taksimetre. Istanbul is veilig voor toeristen; kleine criminaliteit komt voor, maar geweld tegen bezoekers is zeldzaam. Veelvoorkomende trucs: 'vriendelijke' locals die je meenemen naar een bar (waarna een enorme rekening volgt), schoenpoetsers die hun borstel laten vallen om een gunst te forceren, en theeuitnodigingen in tapijtwinkels die in een harde verkoop overgaan. Klimaat: april–juni en september–november zijn ideaal (18–28 °C); juli–augustus is heet en vochtig; de winter (december–maart) is koud en nat met soms sneeuw — maar met minder drukte en lagere prijzen.