Zuid-Holland

De twee grote steden van de provincie vormen het leerzaamste contrast van het land, vijfentwintig minuten intercity van elkaar. Den Haag is de statige: het parlement aan de Hofvijver, het werkpaleis van de koning, het Mauritshuis met het Meisje met de parel, de internationale hoven bij het Vredespaleis en elf kilometer strand bij Scheveningen en Kijkduin. Rotterdam is de gedurfde: na 1940 herbouwd tot de etalage van de moderne Nederlandse architectuur — kubuswoningen, Markthal, het spiegelende Depot, de Erasmusbrug — met de grootste haven van Europa als werkend decor. Beide vanuit één uitvalsbasis doen is moeiteloos; beide recht doen kost twee dagen per stad.

Delft is de meest geconcentreerde dosis oud Holland van de provincie: een compact grachtenraster tussen twee monumentale kerken, nauwelijks veranderd sinds Vermeer er zijn Gezicht op Delft schilderde. De Nieuwe Kerk aan de Markt herbergt de grafkelder van het Huis van Oranje-Nassau en een toren met het beste uitzicht van de provincie; in de Oude Kerk, met zijn zichtbaar scheve toren, ligt Vermeer zelf begraven. Royal Delft — de laatste van de zeventiende-eeuwse plateelbakkerijen die nog draait — toont het handbeschilderen van Delfts blauw in de oorspronkelijke werkplaats. Delft ligt op een kwartier met tram of trein vanaf Den Haag en twaalf minuten vanaf Rotterdam, maar verdient een overnachting: als de dagjesmensen vertrekken, zijn de grachten weer van de stad zelf.

Leiden combineert de oudste universiteit van het land (1575), de geboortestad van Rembrandt en de dichtste museumcluster buiten de grote drie: het Rijksmuseum van Oudheden met een complete Egyptische tempel in de hal, Rijksmuseum Boerhaave voor de wetenschapsgeschiedenis, Naturalis voor de natuur en Museum Volkenkunde voor de wereldculturen. De stad zelf is de eigenlijke attractie — een dubbele ring singels en grachten, tientallen hofjes achter onopvallende deuren, de cirkelvormige Burcht en een zaterdagmarkt langs het water die al eeuwen loopt. De Pieterskerkbuurt herinnert aan de Pilgrims, die tien jaar in Leiden woonden voordat ze naar Amerika zeilden. Vanaf Leiden Centraal ben je in het seizoen met de bus zo bij de bollenvelden en de Keukenhof.

De negentien molens van Kinderdijk, rond 1740 gebouwd om de Alblasserwaard droog te malen, staan in twee rijen tegenover elkaar langs de boezemkanalen — het krachtigste beeld van de Nederlandse omgang met water en UNESCO-werelderfgoed. Twee molens zijn als museummolen ingericht en laten zien hoe molenaarsgezinnen in de werkende machines woonden; de bezoekersroute kun je lopen, fietsen of per hop-on-bootje doen. De klassieke aanloop is de waterbus vanaf de Erasmusbrug in Rotterdam, een snelle vaart door het werkende rivierlandschap. Kom vroeg of laat: de touringcardrukte rond het middaguur in de zomer is reëel, maar de molens in het gouden uur, met draaiende wieken tegen de polderlucht, rechtvaardigen elke foto die er ooit van is gemaakt.

De Duin- en Bollenstreek — de zandstrook tussen duinen en plassen rond Lisse, in de noordwesthoek van de provincie — is het hart van de Nederlandse bloembollenteelt en voert van eind maart tot half mei het meest gefotografeerde landbouwspektakel van Europa op. De Keukenhof plant elk najaar zo'n zeven miljoen bollen voor een opening van acht weken: tulpen, narcissen en hyacinten in ontworpen bosvakken, met paviljoens voor de showvariëteiten van de kwekers. Boek online een tijdslot en kom vóór tien of na drie uur; combineer het park met een fietsronde door de omliggende productievelden, waarvan de kleurbanen gratis zijn en half april op hun hoogtepunt. Buiten het seizoen keert de streek terug naar stille duindorpen — en houdt Noordwijk de badplaatstraditie het hele jaar in ere.

Gouda — ja, die van de kaas — houdt van het voorjaar tot in de nazomer op donderdagochtend zijn traditionele kaasmarkt, waar de wielen per handklap van eigenaar wisselen voor het vijftiende-eeuwse stadhuis; de Sint-Janskerk om de hoek heeft de langste kerk van Nederland en zijn beroemdste gebrandschilderde ramen. De stad claimt bovendien de stroopwafel, op zijn best warm van de markt. Dordrecht, waar drie rivieren samenkomen, is de oudste stad van Holland, met een gaaf havenkwartier vol overhellende koopmanshuizen; vanaf de kades ben je in minuten in de Biesbosch — een van de laatste zoetwatergetijdengebieden van Europa, een kreken-doolhof voor kano en fluisterboot. Tussen de steden strekt zich het Groene Hart uit: kaasboerderijen, plassen en weidepolders, dooraderd met de prettigste fietsroutes van de Randstad.

De Noordzeekust van Zuid-Holland loopt als één vrijwel ononderbroken lijn van strand en duin van Hoek van Holland tot voorbij Noordwijk. Scheveningen is het vlaggenschip — pier, Kurhaus, surfscholen en strandtenten; Kijkduin ernaast het rustige familiezusje. Hoek van Holland, aan de monding van de Nieuwe Waterweg en bereikbaar met de Rotterdamse metro, voegt het schouwspel toe van zeeschepen die op een steenworp van het strand de drukste vaarweg van Europa indraaien. Achter de stranden beschermen de duingebieden — Meijendel tussen Den Haag en Wassenaar, Hollands Duin boven Katwijk — een verrassend wild landschap van zandruggen, bos en rondzwervende Schotse hooglanders, doorsneden met wandel- en fietspaden. Noordwijk sluit de kustlijn in stijl af, met een breed strand en ruimtevaartcentrum Space Expo bij ESA-ESTEC.